Planeta karłowata – rodzaj obiektu astronomicznego, pośredni między planetami a małymi ciałami.
Termin ten został przyjęty podczas sympozjum Międzynarodowej Unii Astronomicznej (IAU) w Pradze 24 sierpnia 2006 roku.
Planetą karłowatą jest obiekt, który:
- znajduje się na orbicie wokół Słońca,
- posiada wystarczającą masę, by własną grawitacją pokonać siły ciała sztywnego tak, aby wytworzyć kształt odpowiadający równowadze hydrostatycznej (prawie kulisty),
- nie oczyścił sąsiedztwa swojej orbity z innych względnie dużych obiektów,
- nie jest satelitą planety lub innego obiektu niegwiazdowego.
Planety karłowate, wbrew nazwie, nie zaliczają się do planet.
Termin "planeta karłowata" został zdefiniowany przez IAU jedynie dla Układu Słonecznego, jednak czasem jest używany również dla obiektów pozasłonecznych. Jak dotąd nie potwierdzono odkrycia żadnej pozasłonecznej planety karłowatej, choć o możliwość przynależności do tej kategorii bywa podejrzewany obiekt PSR 1257+12 D.
Spis treści |
edytuj Lista planet karłowatych
Jak dotąd za planety karłowate oficjalnie uznano 5 następujących ciał niebieskich:
- Ceres (planetoida z pasa głównego)
- Pluton (obiekt pasa Kuipera, jeden z plutonków)
- Haumea (obiekt z pasa Kuipera, cubewano)
- Makemake (obiekt z pasa Kuipera, cubewano)
- Eris (obiekt dysku rozproszonego)
| Planeta karłowata | Średnica równ. [km] | Masa [kg] | Promień orbity* j.a. | Okres orbitalny* [lata] |
Inklinacja [°] | Mimośród | Księżyce |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ceres | 975 | 9,5 × 1020 | 2,5-2,9 | 4,6 | 10,587 | 0,080 | 0 |
| Pluton | 2304 | ~1,305 × 1022 | 39,5 | 248,5 | 17,1 | 0,249 | 3 |
| Haumea | ~1.960×1.518×996 | ~4,2 × 1021 | 43,31 | 285,4 | 28,19 | 0,1888 | 2 |
| Makemake | 1600 – 2000 | ~4 × 1021 | 38,44 - 52,76 | 309,9 | 28,96 | 0,1569 | 0 |
| Eris | ~2400 | 1,66 × 1022 | 37,77-97,56 | 557 | 44,187 | 0,44177 | 1 |
*Miara względna w stosunku do Ziemi.
edytuj Potencjalne planety karłowate
Jest niemal pewne, że do grona planet karłowatych dołączą wkrótce także inne obiekty. Obecnie znanych jest kilkadziesiąt obiektów transneptunowych branych pod uwagę jako potencjalne planety karłowate. Nie jest znany ich dokładny kształt, ale znając ich średnice można założyć (opierając się na obserwacji podobnych obiektów), że mają wystarczającą masę, by osiągnąć prawie okrągły kształt. Dla obiektów skalistych minimalna średnica przy której ciało osiąga kształt odpowiadający równowadze hydrostatycznej wynosi ok. 900 km, dla obiektów składających się w dużej części z lodu ta granica może wynosić 200 – 400 km[1].
Poniższa lista obejmuje obiekty transneptunowe o średnicy co najmniej 700 km i najprawdopodobniej spełniające kryterium równowagi hydrostatycznej.
| Nazwa | Kategoria | Średnica | Masa |
|---|---|---|---|
| Orkus | plutonek | 840 – 1880 km | 6,2 – 7,0 × 1020 kg |
| Sedna | obiekt dysku rozproszonego | 1180 – 1800 km | 1,7 – 6,1 × 1021 kg |
| Quaoar | cubewano | 989 – 1346? km | 1,0 – 2,6 × 1021 kg |
| 2002 TC302 | obiekt dysku rozproszonego | ≤ 1200 km | 0,78 - 18 × 1020 kg |
| Waruna | cubewano | ~936 km | ~5,9 × 1020 kg |
| 2002 UX25 | cubewano | ~910 km | ~7,9 × 1020 kg |
| 2002 TX300 | cubewano | < 900 km | 1,6 - 3,7 × 1020 kg |
| Iksjon | plutonek | < 822 km | <5,8 × 1020 kg |
| 2002 AW197 | cubewano | 700 ±50 km | 5,2 × 1020 kg? |
Status planety karłowatej mogłyby uzyskać ponadto trzy inne planetoidy pasa głównego (Pallas, Westa i Hygiea). Jak dotąd jednak nie wykazano, że spełniają kryterium równowagi hydrostatycznej.
edytuj Przypisy
edytuj Zobacz też
|
|||||
| Układ Słoneczny | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
 |
|||||||
| Słońce • Heliosfera |
Planety ☾ = Księżyc(e) ∅ = pierścienie |
Merkury | Wenus | Ziemia ☾ | Mars ☾ | ||
| Jowisz ☾ ∅ | Saturn ☾ ∅ | Uran ☾ ∅ | Neptun ☾ ∅ | ||||
| Planety karłowate | 1 Ceres | Pluton ☾ | 136108 Haumea ☾ | 136472 Makemake | 136199 Eris ☾ | ||
| Małe ciało Układu Słonecznego |
Planetoidy | Grupy i rodziny planetoid: Wulkanoidy · Planetoidy bliskie Ziemi · Pas planetoid Trojańczycy · Centaury · Trojańczycy Neptuna · Księżyce planetoid · Meteoroidy |
|||||
| Zobacz także listę planetoid. | |||||||
| Obiekty trans neptunowe |
Pas Kuipera – Plutonki: Orkus · Ixion – Cubewano: 2002 UX25 · Waruna · 1992 QB1 · 2002 TX300 · Quaoar · 2002 AW197 |
||||||
| Dysk rozproszony: 2002 TC302 · 2004 XR190 · Sedna | |||||||
| Komety | Lista komet okresowych i nieokresowych · Damokloidy · Obłok Oorta | ||||||
| Zobacz też Ciała niebieskie, Lista obiektów w Układzie Słonecznym ze względu na orbitę, ze względu na promień i ze względu na masę oraz Portal:Astronomia | |||||||