Współrzędne: 50°43'14" N 23°15'31" E
| Zamość | |||||
|
|||||
| Województwo | lubelskie | ||||
| Powiat | miasto na prawach powiatu | ||||
| Gmina - rodzaj |
Zamość miejska |
||||
| Założono | 1580 | ||||
| Prawa miejskie | 1580 | ||||
| Prezydent miasta | Marcin Zamoyski (e-mail) |
||||
| Powierzchnia | 30,34 km² | ||||
| Położenie | 50° 43'14'' N 23° 15'31'' E |
||||
| Wysokość | 212 m n.p.m. | ||||
| Ludność (2007) • liczba ludności • gęstość • aglomeracja |
66 375 2 188 os./km² 140 638 |
||||
| Strefa numeracyjna (do 2005) |
(+48) 84 | ||||
| Kod pocztowy | 22-400 do 22-410 | ||||
| Tablice rejestracyjne | LZ | ||||
Położenie na mapie Polski  Zamość
|
|||||
| Miasta partnerskie |  Bardejov Loughborough Schwäbisch Hall Sighisoara Łuck Żółkiew |
||||
|
Urząd miejski3
Rynek Wielki 13 22-400 Zamośćtel. 84 639-20-84; faks 84 638-42-96 |
|||||
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons |
|||||
| Strona internetowa miasta | |||||
Zamość (łac. Zamoscia) - miasto na prawach powiatu, położone w południowej części województwa lubelskiego. Jest jednym z ważniejszych ośrodków kulturalnych, edukacyjnych i turystycznych tego województwa, zwłaszcza na Zamojszczyźnie. Nazywany także "Perłą Renesansu", "Miastem Arkad" i "Padwą Północy" za sprawą unikalnego zespołu architektoniczno-urbanistycznego Starego Miasta. Pod względem liczby ludności zajmuje tu trzecią pozycję (66 375[1] mieszkańców), natomiast powierzchnia plasuje miasto na siódmym miejscu.
edytuj Geografia
edytuj Położenie i topografia
W podziale fizycznogeograficznym Polski J. Kondrackiego, Zamość leży w obniżonym Padole Zamojskim, mezoregionie stanowiącym południowy fragment Wyżyny Lubelskiej (makroregion). Na północ i południe od miasta znajdują się tereny o nieco większej wysokości – Działy Grabowieckie i Roztocze.
Miasto położone jest na wysokości od ok. 210 do 220 m n.p.m., przy czym wysokości najniższych punktów to ok. 204 m n.p.m. nad Łabuńką i Czarnym Potokiem (północna część Zamościa), zaś najwyższy sięga ok. 236 m n.p.m. na Os. Słoneczny Stok we wschodniej części miasta. Rzeźba terenu nie jest tu zbytnio zróżnicowana, poza wyraźnymi nachyleniami i spadkiem wysokości w kierunku rzeki Łabuńki: w południowej części Nowego Miasta i Osiedla Promyk, w kierunku zachodnim na Os. Orzeszkowej-Reymonta oraz od zabudowy Osiedla Zamczysko w stronę tej rzeki i granicy miasta.
Ogólnie południowa i zachodnia części Zamościa położone są najniżej, o niewielkich deniwelacjach terenu, pomijając wzrost wysokości wzdłuż ul. Śląskiej (na północ, Os. Karolówka), podobnie, ale słabiej wzdłuż ul. Szczebrzeskiej (na zachód, po granice miasta). Największe zaś widać we wschodniej części – tereny pomiędzy ulicami S. Wyszyńskiego, Partyzantów i Hrubieszowską (a zwłaszcza w jej okolicach) są najwyżej położone; w każdym kierunku, a najwyraźniej na południe i północ od tej części miasta wysokość maleje. Nieznacznie wyżej położone są także fragmenty na północ od Starego Miasta.
edytuj Wody
Od południowego wschodu w kierunku północnym przez miasto przepływa rzeka Łabuńka, która wpada do Wieprza, a także mniejsze rzeki: płynąca od południowego zachodu Topornica oraz Czarny Potok wzdłuż północnej granicy miasta.
W południowej części Zamościa (Os. Zamczysko) znajduje się zalew, który powstał w latach 1961-63. Podzielony jest groblą na dwa zbiorniki o łącznej powierzchni ok. 18 ha, przeznaczone na kąpielisko (północny) oraz do hodowli ryb i wędkarstwa (południowy).
edytuj Klimat
Klimat umiarkowany wyróżnia się tu większym stopniem kontynentalizmu, na co wskazuje dość wysoka roczna amplituda temperatury – najchłodniejszy miesiąc to styczeń ( -4,4°C), a najcieplejszy jest lipiec (+ 17,4°C).
Średnia temperatura roczna wynosi ok. 7,2°C.
Roczna suma opadów, jakie przeważają w ciepłym półroczu (maj – sierpień), nie przekracza 600 mm. Występuje tu spora ilość dni bezchmurnych (ok. 55 w ciągu roku; jedna z największych w kraju) oraz dni z burzami (ok. 25-30).
edytuj Przyroda
Poza 11 zespołami pomników przyrody[2] (drzewa) oraz fragmentem obszaru specjalnej ochrony ptaków NATURA 2000 - "Dolina Górnej Łabuńki" (sięga południowo wschodniej części miasta), gdzie występuje ponad 20 ich gatunków, z których 3 posiadają ostoje, w Zamościu brak innych charakterystycznych i chronionych obiektów przyrodniczych. Tereny zielone to w większości łąki, zajmujące głównie obszary przy granicach miasta oraz ogrody działkowe skupiające się w jego południowej części.
Zieleń miejską wokół centrum stanowią Park Miejski ze stawem (założony w okresie międzywojennym) położony tuż przy Starym Mieście, pobliski park o nazwie "Małpi Gaj" po jego zachodniej i południowej stronie oraz "Planty" (słabiej zadrzewione, głównie skwery) na wschód i północ od Starego Miasta. Większe skupiska zieleni poza centrum miasta znajdują się ponadto w Koszarach przy jednostce wojskowej (na północ) oraz przy ul. Dzieci Zamojszczyzny (na zachód), wzdłuż której ciągnie się szeroki pas drzew. Niewielki park to także tzw. Ogródek Jordanowski między Starym a Nowym Miastem.
Duży obszar leśny (ok. 45 - 50 ha) stanowi w Zamościu jedyny miejski las komunalny, zajmujący teren między zalewem a południową granicą miasta, w którym występuje także fauna, nieliczna, ale z gatunkami chronionymi (m.in.: rzekotka drzewna, traszki).
Do terenów zielonych zalicza się również skwery przebiegające wzdłuż rzeki Łabuńki, na których wyznaczono Bulwary Miast Partnerskich Zamościa (Bulwary Loughborough, Schwäbisch Hall oraz Żółkiewski).
Inne najbliższe obiekty ochrony przyrody to rezerwaty "Hubale" (z susłami perełkowanymi) i "Wieprzec" (niskie torfowiska), położone na południowy zachód od miasta. Nieco dalej w tym samym kierunku znajduje się Roztoczański Park Narodowy, a bliżej na północ Skierbieszowski Park Krajobrazowy. W zamojskim ogrodzie zoologicznym od niedawna jest także niewielka część botaniczna, poświęcona roślinności.
edytuj Struktura powierzchni
Powierzchnia miasta wynosi 30,34 km² (100%) (dane GUS, 2006), z czego:
- użytki rolne – 14,43 km² (48%):
- grunty orne i sady – 9,17 km² (30%)
- użytki zielone (w tym łąki) – 4,70 km² (16%)
- inne użytki – 0,56 km² (2%)
- lasy (w tym grunty zadrzewione i zakrzewione) – 0,64 km² (2%)
- pozostałe grunty – 15,27 km² (50%).
edytuj Układ przestrzenny
Większość zwartej zabudowy Zamościa skupia się w postaci klinów ciągnących się na północ i wschód od położonego w centrum Starego Miasta. Jest ono niejako "odizolowane" od pozostałych części miasta otaczającymi go terenami zielonymi (Park Miejski, Planty, Małpi Gaj).
Znacznie mniej powierzchni zajętej zabudową (w miarę zwartą) występuje w zachodniej części (Os. Karolówka), natomiast jej najmniejszy udział przypada na tereny położone na południe od centrum (Os. Zamczysko), gdzie wyraźnie przeważają tereny zielone, głównie ogrody działkowe, las, łąki i tereny trawiaste (nieużytki) oraz zalew.
Zabudowy mieszkalne, jedno- i wielorodzinne, zajmują w przybliżeniu podobną powierzchnię miasta. Bloki znacznie gęściej występują w południowo-wschodnim fragmencie Zamościa (tzw. Nowe Miasto), zwłaszcza na północ od ul. Partyzantów, gdzie położonych jest wiele osiedli z zabudową przede wszystkim wielorodzinną (liczne wieżowce), natomiast na południe od tej ulicy przeważają domy jednorodzinne. Na północ od centrum podobnie; pasem wzdłuż ul. J. Piłsudskiego (od zachodu ograniczonego rzeką Łabuńką) występują osiedla z blokami wielorodzinnymi (Os. Planty, Os. Orzeszkowej, Os. Kilińskiego, Os. Reymonta), zaś dalej na północ i północny-wschód (ul. Lubelska – ul. Wojska Polskiego – ul. Powiatowa) już znacznie większy obszar przypada na domy jednorodzinne, przy których występują jeszcze osiedla z blokami, ale znacznie mniejsze. Wspomniane południowe i zachodnie fragmenty Zamościa to tereny, na których zabudowa mieszkalna składa się niemalże wyłącznie z domów jednorodzinnych.
Największe tereny przemysłowe i magazynowo-składowe skupiają się we wschodniej części miasta (Os. Kilińskiego), gdzie sięgają po niezabudowane tereny przy jego wschodniej granicy. Podobne, ale mniejsze, można zauważyć na Os. Karolówka (zachodnia część Zamościa), ciągnące się wzdłuż ul. Szczebrzeskiej. Sporo nieużytków i gruntów ornych znajduje się na wschód od obwodnicy miasta oraz na zachód i południe od zabudowy na Os. Karolówka.
Można także zauważyć charakterystyczny przebieg i układ głównych dróg i ulic miasta, które odbiegają niemal "promieniście" od centrum:
ulice: J. Piłsudskiego i Lubelska (na jednej linii) na północ,
ulice: Partyzantów i S. Wyszyńskiego na wschód i południowy wschód,
ulice Lipska i Szczebrzeska na południowy zachód.
Linie kolejowe przebiegają w kierunkach wschód-zachód, z normalnotorową przecinającą centrum miasta i stykającą się z terenami przemysłowymi oraz szerokotorową przy jego północnej granicy.
Takie rozmieszczenie poszczególnych rodzajów użytkowania powierzchni miasta przypomina niejako jego "klinowy" model, w którym od centrum po niemal granice rozszerzają się tereny o konkretnym typie zabudowy i użytkowania, co widać m.in. w przypadku zabudowy mieszkalnej na północ od centrum (wzdłuż ulic J. Piłsudskiego i Lubelskiej) i większej na wschód (wzdłuż dwu, niemal "równoległych" ulic Partyzantów i S. Wyszyńskiego), a także wyraźnie wyodrębnionych terenów przemysłowych w dzielnicy Os. Kilińskiego. Z kolei biorąc do tego pod uwagę położenie osiedli Karolówka i Zamczysko, jakich zabudowy nie są połączone z pozostałą, większą częścią miasta (czyli są niejako oddzielone), a także ważne znaczenie Nowego Miasta z Nowym Rynkiem stanowiącym swego rodzaju drugie centrum Zamościa, w pewien sposób nawiązuje to do "policentrycznego" modelu miasta.
edytuj Historia
edytuj XVI wiek
Zamość został założony jako typowe renesansowe miasto idealne, a prawa miejskie uzyskał w 1580 roku, na mocy przywileju lokacyjnego wystawionego przez kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego. W I Rzeczypospolitej należał do powiatu krasnostawskiego ziemi chełmskiej (województwa ruskiego), będącej częścią Rusi Czerwonej. W roku 1589 miasto zostało stolicą ziem należących do jego założyciela, zwanych Ordynacją Zamojską. W 1595 roku rozpoczęła tu działalność czwarta w Rzeczypospolitej uczelnia wyższa, Akademia Zamojska.
edytuj XVII wiek
XVII wiek był okresem największego i najszybszego rozwoju miasta, co skutkowało dynamicznym wzrostem liczby ludności nie tylko polskiej, ale również Ormian, Żydów czy Greków. Pociągało to za sobą rozbudowę miasta, ze szczególnym uwzględnieniem świątyń wyznań rzymskokatolickiego, greckokatolickiego, ormiańskiego, prawosławnego i judaizmu. Wiele drewnianych do tej pory budynków zastępowały murowane, zwłaszcza w przypadku świątyń.
Pomyślny trend wzrostowy został jednak zahamowany przez okres niepokojów wewnętrznych i zewnętrznych nękających Rzeczpospolitą w XVII wieku. W 1648 roku zamojska twierdza była oblegana przez wojska Bohdana Chmielnickiego, który odstąpił dopiero po wiadomościach o zbliżających się wojskach królewskich, mimo że wielokrotnie wzywał dowództwo twierdzy do wypłacenia okupu w zamian za bezpieczeństwo Zamościa.
W czasie potopu w 1656 roku wojska szwedzkie, pomimo długotrwałego oblężenia nie zdobyły miasta.
W tym okresie nastąpił również upadek poziomu kształcenia na Akademii Zamojskiej oraz pogorszenie jej sytuacji i zaniedbanie (1663 rok).
Pod koniec stulecia Zamość zamieszkiwało nieco ponad 2000 osób.
edytuj XVIII wiek
Podczas wielkiej wojny północnej Zamość został zajęty przez wojska szwedzkie (1704), a wkrótce także przez wojska saskie (1715 - 1716).
Wśród zamojskiej społeczności ubywało Ormian (zajmowali się głównie handlem), wskutek czego likwidacji uległa ich gmina, a próba reaktywacji jej działalności nie przyniosła skutków.
W połowie tego stulecia przeprowadzono reformy w Akademii Zamojskiej, (wykładał na niej m.in. Stanisław Staszic), ale nie zapobiegło to jej likwidacji w 1784 roku przez Austriaków, którzy zajęli miasto w wyniku I rozbioru (1772).
edytuj XIX wiek
W 1809 roku w wyniku kampanii księcia Józefa Poniatowskiego Zamość został przyłączony do Księstwa Warszawskiego, a po kongresie wiedeńskim włączony do Królestwa Polskiego, czyli w skład Rosji.
W 1821 roku rząd rosyjski odkupił i umocnił miasto w celu stworzenia twierdzy. Dokonano wówczas przebudowy wielu budynków, m.in. na koszary, magazyny, przez co zabudowania utraciły swój pierwotny wygląd.
Twierdza Zamość odegrała dużą rolę w trakcie powstania listopadowego i skapitulowała jako ostatni polski punkt oporu. Walczono tu także najdłużej w czasie powstania styczniowego 1 maja 1864 r. W wyniku porażki Rosjan w wojnie krymskiej (1856) i ukazania nieprzydatności punktów oporu podobnych (Sewastopol) do twierdzy zamojskiej, twierdza została skasowana (1866). Dało to jednak początek przestrzennemu rozwojowi miasta, poza jego murami.
Pod koniec tego wieku Zamość liczył ponad 10 000 mieszkańców.
edytuj XX wiek
W okresie I wojny światowej do Zamościa doprowadzono linię kolejową (1916), a w 1917 roku poszerzono granice miasta.
W grudniu 1918 roku Zamość był miejscem komunistycznej rewolty, która w czasach PRL-u była nazywana powstaniem zamojskim. Została ona stłumiona przez przybyłe z Lublina oddziały wojskowe pod dowództwem majora Lisa-Kuli.
W 1920 roku pod pobliskim Komarowem oraz na przedmieściach Zamościa rozegrała się bitwa, która wraz z bitwą warszawską pozwoliły odeprzeć bolszewików. Dowódcą obrony był major Mikołaj Bołtuć, późniejszy generał i dowódca Grupy Operacyjnej "Wschód" w czasie kampanii wrześniowej.
W 1939 roku Zamojszczyzna była miejscem zaciekłych walk z wojskami niemieckimi, które zakończyły się dzień przed kapitulacją Warszawy. Po zakończeniu wojny obronnej 1939 roku Zamojszczyzna została podzielona pomiędzy Niemcy (większość regionu) a Związek Radziecki (południowo-wschodnia część). W południowo-wschodniej części regionu do dziś pozostały resztki umocnień zwanych linią Mołotowa.
W czasie okupacji niemieckiej na terenie Zamojszczyzny miała miejsce masowa akcja eksterminacyjna prowadzona przez Niemców, którzy dążyli do stworzenia tu siatki niemieckiego osadnictwa - jako przyczółka do germanizacji Wschodu. W niemieckich planach używano nazwy Himmlerstadt, która ze względu na to, że wg hitlerowców nie godziło się, aby Hitler nie miał "swojego" miasta, a Himmler posiadał, została zastąpiona przez Pflugstadt (Pflug = pług), która nie została jednak oficjalnie wprowadzona.
Okolice Zamościa były terenem niezwykle ożywionej działalności polskich i radzieckich oddziałów partyzanckich - głównie AK i BCh, które czasami nazywa się Powstaniem zamojskim.
Na zamojskiej Rotundzie powstał obóz zagłady, w którym zginęło ponad 8 tysięcy ludzi. Znajdował się tu także obóz jeńców radzieckich, obóz tymczasowy dla wysiedlonych mieszkańców Zamojszczyzny (w tym dla licznych Dzieci Zamojszczyzny) oraz getto. W wyniku wojny i okupacji Zamość stracił ponad 50% mieszkańców, ale samo miasto nie zostało zburzone.
Po wojnie nastąpił dynamiczny rozwój miasta. Rozszerzono jego granice (1973), powstawały liczne, nowe osiedla oraz nowe zakłady przemysłowe, głównie przemysłu spożywczego. W latach 1975-1998 Zamość był stolicą województwa zamojskiego. Po ostatniej zmianie podziału administracyjnego kraju został siedzibą powiatów grodzkiego i ziemskiego w województwie lubelskim.
W 1992 r. zamojskie Stare Miasto, stanowiące przykład renesansowej zabudowy miejskiej zostało wpisane na listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO.
W 1999 r. miasto odwiedził Papież Jan Paweł II, podczas VII pielgrzymki do Polski.
edytuj Historia Żydów w Zamościu
Kahał zamojski powstał w 1588, gdy Jan Zamoyski sprowadził do miasta Żydów sefardyjskich z Włoch, Hiszpanii, Portugalii i Turcji.
W XVII wieku zaczęli osiedlać się Żydzi aszkenazyjscy i wkrótce zdobyli przewagę w mieście. W 1684 Marcin Zamoyski potwierdził przywilej Jana Zamoyskiego z 1588 dla gminy żydowskiej.
Na przełomie XVIII i XIX wieku silne wpływy miał tutaj nurt oświecenia żydowskiego - Haskala. W końcu XIX wieku zaczął rozprzestrzeniać się chasydyzm. W Zamościu istniała synagoga, 2 domy modlitwy oraz szpital żydowski.
W Zamościu żył i tworzył poeta Salomon Ettinger (1799-1855), pisarz Icchak Lejb Perec (1852-1915), urodziła się tu przyszła rewolucjonistka Róża Luksemburg (1870-1919).
W roku 1827 mieszkało tu 2874 Żydów, w 1921 - 9383 (49,3% ludności miasta). Przed wojną ukazywało się czasopismo Zamoscer Sztyme. Tuż przed wybuchem wojny mieszkało w Zamościu około 12 000 Żydów.
W październiku 1939 roku Niemcy powołali Judenrat, a wiosną 1942 roku - utworzyli getto. Od kwietnia do września 1942 około 4 tys. osób wywieźli do obozu zagłady w Bełżcu. W październiku 1942 - rozstrzelali 500 osób, pozostałe 4 tys. poprzez Izbicę wywieźli także do Bełżca.
edytuj Osoby związane z Zamościem
edytuj Urodzeni w Zamościu
- Waldemar Barwiński
- Józef Epstein
- Salomon Ettinger
- Marek Grechuta
- Róża Luksemburg
- Adam Niklewicz
- Witold Paszt
- Icchak Lejb Perec
- Joanna Racewicz
- Leopold Skulski
- Piotr Szewc
- Beata Ścibakówna
- Aleksander Zederbaum
Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Zamościem.edytuj Honorowi Obywatele Zamościa
- Jan Andreasik
- Helmut Becker
- Karl Friedrich Binder
- Władysław Bortnowski
- Eugeniusz Goliński
- Jadwiga Harczuk-Muszyńska
- Jan Paweł II
- Kazimierz Kaleta
- Franciszek Kamiński
- Kazimierz Kubala
- Kazimierz Lewicki
- Maria Lorentz
- Jan Machulski
- Edward Moskal
- Jadwiga Muszyńska
- Cezary Nowicki
- Brunon Olbrycht
- Józef Przytuła
- Edward Rydz-Śmigły
- Henryk Świątkowski
- Józef Topornicki
- Wolfgang Trypucki
- Lech Wałęsa
- Izydor Wapniarski
- Jan Ptaszyn Wróblewski
- Jan Tomasz Zamoyski
edytuj Zabytki
edytuj Stare Miasto
Zobacz więcej w osobnym artykule: Osiedle Stare Miasto w Zamościu.
Wybitne walory turystyczne Zamościa to: zachowany od czasu powstania układ urbanistyczny, regularny Rynek Wielki o wymiarach 100 x 100 metrów z ratuszem i tzw. Kamienicami Ormiańskimi (w mieście osiedliła się liczna wspólnota ormiańska), a także fragmenty umocnień obronnych wraz z pochodzącymi z okresu zaboru rosyjskiego nadszańcami.
Pierwszy "Pan na Zamościu" Jan Zamoyski zlecił zaprojektowanie miasta architektowi Bernardo Morando, który nawiązał do koncepcji antropomorficznych.
Głową miał być pałac Zamoyskich, kręgosłupem ulica Grodzka, przecinająca Rynek Wielki ze wschodu na zachód w kierunku pałacu, a ramiona to ulice poprzeczne, z głównymi jakie stanowią położone na jednej linii ul. Solna (na północ od Rynku Wielkiego) oraz ul. B. Moranda (na południe od Rynku). Przy tych ulicach wyznaczono także inne rynki: Rynek Solny i Rynek Wodny, uchodzące jako organy wewnętrzne miasta.
Bastiony to z kolei ręce i nogi służące do obrony. Układ ten przetrwał do dzisiaj w stanie praktycznie nie zmienionym. To on stanowi główną atrakcję dla odwiedzających licznie Zamość urbanistów i architektów, jest dowodem jak starano się zrealizować koncepcję miasta idealnego.
Niestety, rosyjski zaborca w 1866 roku wysadził większość umocnień obronnych, które wcześniej poważnie rozbudował. Pozostał jedynie bastion VII z fragmentem murów oraz dwa nadszańce, dające wyobrażenie o ówczesnych umocnieniach. W jednym z nadszańców władze rosyjskie utworzyły więzienie, w którym był więziony Walerian Łukasiński.
Wśród wielu zabytków[3] na uwagę zasługują:
edytuj Budynki świeckie
- Ratusz, manierystyczno – barokowy, kilkakrotnie przebudowywany, z pięknymi schodami wachlarzowymi z XVIII wieku;
- Kamienice z podcieniami przy Rynku Wielkim, m.in. :
- Kamienice Ormiańskie (XVII wiek) z attykami (północna pierzeja Rynku Wielkiego);
- Kamienice: Morandowska II, Szczebrzeska i Turobińska z początku XVII wieku (południowa pierzeja Rynku Wielkiego – ul. S. Staszica);
- Kamienica pod św. Kazimierzem, XVII wiek (wschodnia pierzeja Rynku Wielkiego);
- Kamienica Linkowska (Linkowa), II połowa XVII wieku (zachodnia pierzeja Rynku Wielkiego);
- Kamienice z podcieniami przy Rynku Solnym (północna pierzeja), m.in. kamienica "Dom Rabina" z połowy XVII wieku;
- dawny Pałac Zamoyskich, z końca XVI wieku, przebudowywany w wieku XVII, XVIII; w XIX wieku w czasie zaborów przekształcony w szpital wojskowy, przez co utracił wyjątkowy wygląd (obecnie sąd);
- dawna Akademia Zamojska (obecnie liceum i szkoła wyższa) z XVII wieku, przebudowana w XVIII i XIX wieku;
- Arsenał z I poł. XVII wieku;
- "Dom Centralny", secesyjny budynek z początku XX wieku, tzw. "Centralka" (nazwa dawnego hotelu w tym budynku);
- "Generałówka", neorenesansowy budynek z II poł. XIX wieku;
edytuj Kościoły i dawne budynki sakralne
- zabytkowe kościoły:
- renesansowa katedra pw. Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła (z końca XVI wieku), w której pod bocznymi nawami znajdują się krypty z trumnami oraz prochami Zamoyskich; przy katedrze stoi dzwonnica, pełniąca funkcję wieży widokowej, w której biją dzwony Jan (największy), Wawrzyniec oraz Tomasz; katedra według dawnej klasyfikacji była zabytkiem klasy zerowej;
- barokowy Kościół rektoralny pw. św. Katarzyny z XVII wieku;
- barokowy Kościół Franciszkanów pw. Zwiastowania NMP z XVII wieku;
- renesansowo-barokowy Kościół pw. św. Mikołaja (dawna cerkiew unicka) z XVII wieku;
- Infułatka, dom dziekanów zamojskich (XVI/XVII wiek), przy katedrze;
- dawne Seminarium Duchowne, barokowe, z XVII wieku (obecnie siedziba szkoły wyższej);
- dawny klasztor Klarysek z XVII wieku (obecnie remontowany);
- dawny klasztor i szpital Bonifratrów, później zajazd Pod Karpiem (dlatego tzw. "Podkarpie");
- dawny szpital kolegiacki, XVIII wiek, obecnie urząd pocztowy;
edytuj Twierdza Zamość
Fragmenty dawnej zamojskiej twierdzy to m.in.:
- dwa nadszańce z XIX wieku;
- Bastion VII, jedyny zachowany z siedmiu jakie powstały na przełomie XVI i XVII wieku;
- pozostałości murów przy Nowej Bramie Lubelskiej i między nadszańcami;
- Kojec w Parku Miejskim, jedyny zachowany;
- Rotunda Zamojska, ważny, zabytkowy obiekt na południe od Starego Miasta, związany m.in. z rozbudową twierdzy w XIX wieku, gdzie obecnie mieści się muzeum;
- bramy - można przejść przez:
- Starą Bramę Lwowską z końca XVI wieku i
- Nową Bramę Lubelską (XIX wiek); pozostałe to:
- Nowa Brama Lwowska (XIX wiek);
- Stara Brama Lubelska (koniec XVI wieku, zamurowana po 1588 roku z rozkazu hetmana Zamoyskiego na pamiątkę zwycięstwa w bitwie pod Byczyną i sprowadzeniu tu jako jeńca arcyksięcia austriackiego Maksymiliana);
- Brama Szczebrzeska (XVII wiek, przebudowana w XVIII i XIX wieku);
edytuj Budynki dawnej ludności żydowskiej
Zachowały się także niektóre, charakterystyczne dla Żydów obiekty, m.in.:
- dom kahalny;
- Dom Rabina (kamienica przy Rynku Solnym);
- mykwa;
- dawny dom modlitwy przy ulicy I. Pereca 8;
oraz najwyraźniej przypominająca o ich dawnej obecności w Zamościu
- Synagoga na Starym Mieście.
Synagoga ta została wybudowana w 1620 roku. W drugiej połowie XVII wieku dobudowano dwa parterowe babińce. W XVIII wieku dodano przedsionek łączący synagogę z domem kahalnym. Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali synagogę, urządzając w jej wnętrzu warsztaty stolarskie. W latach 60. XX wieku przeprowadzono prace remontowe, które ukończono w 1967 roku przeznaczając budynek pod bibliotekę. W trakcie remontu odbudowano zniszczony przez Niemców babiniec północny oraz dokonano rekonstrukcji attyki, którą rozebrano jeszcze w XVIII wieku. Obecnie, po przeniesieniu biblioteki publicznej do nowego budynku, działa tu muzeum, które w przyszłości ma zostać przekształcone w Muzeum Żydów Zamościa i Zamojszczyzny.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Synagoga w Zamościu.Inne budynki, spoza listy zabytków, ale godne uwagi to:
- jatki;
- dawny szpital żydowski;
- dom modlitwy na rogu ul. G. Daniłowskiego i pl. M. Stefanidesa;
- także liczne, inne domy modlitw: przy dawnej ulicy Żwirki, przy dawnej ulicy Wysokiej, przy dawnej ulicy Targowej, przy ulicy Ratuszowej, przy ulicy M. Konopnickiej, przy dawnej ulicy Szerokiej;
W 1992 r. Stare Miasto w Zamościu zostało zapisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
edytuj Poza Starym Miastem
Poza Starym Miastem nie ma już zbyt wielu obiektów zabytkowych, okazalszych od pozostałych, ale są to zwłaszcza budynki przy głównych ulicach, z XIX i początku XX wieku, kiedy po likwidacji twierdzy miasto otrzymało możliwość rozwoju i rozbudowy na nowych terenach. Wśród nich szczególnie wyróżniają się m.in.:
- klasycystyczny budynek dawnej poczty z 1835 r. (pierwszy murowany budynek w Nowej Osadzie, obecnie Kuratorium Oświaty) – ul. Lwowska 19 (Os. Słoneczny Stok);
- gmach dawnego banku (obecnie Sąd Okręgowy) z lat 20. XX wieku – ul. Partyzantów 10;
- jedyna zachowana w mieście drewniana wieża ciśnień z końca XIX wieku – ul. Partyzantów 72;
- niewielki budynek, tzw. "Belwederek", z 1904 r. – ul. Peowiaków 7;
- główny budynek Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 5, z lat 20. XX wieku – ul. Szczebrzeska 102
Inne budynki, spoza listy zabytków, ale godne uwagi to:
- dawna synagoga na Nowym Mieście z II poł. XIX wieku – ul. Gminna 32;
- gmach dawnej ubezpieczalni społecznej (obecnie przychodnia) z lat 30. XX wieku – ul. Partyzantów 5;
- budynek dawnej łaźni miejskiej z 1928 r. (obecnie bank) – ul. Partyzantów 12;
- duży dom czynszowy z lat 30. XX wieku – ul. Partyzantów 21;
- niewielka, willowo-pałacykowa zabudowa przy ul. G. Orlicz-Dreszera (Os. Partyzantów).
Charakterystyczną zabudowę z przełomu XIX i XX wieku, zwłaszcza drewnianą, można jeszcze zobaczyć przy pobliskich od Starego Miasta ulicach Osiedla Wiśniowa, gdzie stoją m.in. niewielkie budynki typowe dla przedmieść.
edytuj Pomniki
na Starym Mieście:
- Pomnik Jana Zamoyskiego – przed dawnym Pałacem Zamoyskich;
- Pomnik Jana Pawła II – przy katedrze;
- Pomnik Dzieci Zamojszczyzny – ul. Akademicka, przy Starej Bramie Lubelskiej;
- Pomnik Żołnierzy Armii Krajowej – ul. Partyzantów, za Bastionem VII;
- Pomnik Batalionów Chłopskich – ul. Partyzantów, na przeciwko pomnika Żołnierzy AK;
- Pomnik-Krzyż "Katyń 1940" – koło kościoła św. Katarzyny;
- Pomnik króla Dawida Psalmisty – ul. W. Łukasińskiego, w pobliżu Nowej Bramy Lubelskiej.
pozostałe:
- Pomnik 60. rocznicy zakończenia II Wojny Światowej – ul. J. Piłsudskiego (Planty);
- Pomnik Jana Pawła II – przy kościele pw. Matki Bożej Królowej Polski;
- Pomnik Jeńców Radzieckich – ul. Śląska;
- Pomnik Pamięci Ofiar Faszyzmu "Anioł Śmierci" – ul. J. Piłsudskiego / ul. S. Okrzei;
- Pomnik Żołnierzy Radzieckich – ul. Szwedzka / ul. Topolowa;
- Pomnik Żydom Zamościa (lapidarium) – ul. Prosta.
edytuj Turystyka
Zamojskie Stare Miasto, z racji dużego znaczenia dla kultury i dziedzictwa ludzkości, wpisano na prestiżową Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO.
26 czerwca 2004, na "II Forum Polskich Miast i Miejsc UNESCO", miasta i obiekty w Polsce, znajdujące się na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO, w celu przekazywania informacji, współpracy i promocji skupiły się w Ligę Polskich Miast i Miejsc UNESCO. Siedzibą Ligi został Toruń, a jej pierwszym (i aktualnym) prezesem - prezydent Zamościa Marcin Zamoyski.
Zabytkowe Stare Miasto i pobliski pas wzniesień Roztocze sprawiają, że ważną rolę odgrywa tu turystyka, jaka rozwinęła się w mieście po tym wydarzeniu. Dostępnych jest tu wiele obiektów noclegowych i gastronomicznych oraz przeznaczony zwłaszcza dla turystów, Zamojski Ośrodek Informacji Turystycznej (w ratuszu), ułatwiający pobyt i zwiedzanie miasta. Zamość stanowi też bazę wypadową na Roztocze.
Mieści się tu również oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego (na Starym Mieście).
Oprócz zabytkowego Starego Miasta i Rotundy z muzeami oraz galeriami, ciekawa atrakcja miasta to także jedyny w województwie lubelskim (jeden z trzech po wschodniej stronie Wisły, poza Warszawą i Płockiem) Ogród Zoologiczny im. S. Milera.
Na stacji kolejowej bierze początek Szlak Turystyczny im. W. Podobińskiej 
prowadzący przez Roztocze Środkowe: Krasnobrodzki Park Krajobrazowy, Krasnobród, wzniesienie Wapielnia, do Suśca, przy którym znajduje się Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej
edytuj Hotele, noclegi
Zamość posiada dobrą bazę noclegową, dostosowaną zarówno do potrzeb wymagającego turysty indywidualnego, jak i turystyki zorganizowanej.
Większe obiekty noclegowe skupiają się na Starym Mieście (hotele: "Orbis-Zamojski", "Renesans", "Senator" oraz pokoje "Arkadia"), również przy wylocie z miasta w kierunku północnym (hotele: "Alex", "Artis", "Junior"; "Zajazd Hetmański", motel "Korona") i przy dworcu autobusowym (hotel "Jubilat"). Dostępnych jest tu także kilka innych obiektów jak bursy, motele, zajazdy ("Orzeł"), domki kempingowe ("Duet") oraz pokoje gościnne ("OSiR", "Polak"). Kilka położonych jest również pod Zamościem, zwłaszcza przy głównych drogach wylotowych.
edytuj Kultura i sztuka
Kultura była ważną dziedziną życia miasta od jego założenia, podobnie jest współcześnie - Zamość stanowi także ważny ośrodek kulturalny regionu. Działają tu różne organizacje i instytucje kultury, dzięki którym odbywają się liczne imprezy, związane z teatrem, muzyką, tańcem, folklorem, historią, m.in. :
- Zamojskie Lato Teatralne, ze spektaklami m.in. na Rynku Wielkim (od roku 1976);
- "Jazz na Kresach", festiwal jazzowy organizowany przez Zamojski Klub Jazzowy im. M. Kosza;
- Międzynarodowy Festiwal Folklorystyczny "Eurofolk";
- Zamojski Festiwal Kultury im. Marka Grechuty;
- Zamojskie Dni Filmu Religijnego "Sacrofilm" - festiwal filmowy;
- Festiwal Sztuk Intuitywnych "Fortalicje";
- Zamojskie Dni Muzyki;
- "Szturm Twierdzy Zamość" - jedna z imprez upamiętniająca odparty najazd Tatarów i Kozaków na miasto w 1648 roku, podczas której przedstawiana jest inscenizacja bitwy.
Inne, ważne organizacje kulturalne w mieście, związane zwłaszcza z muzyką, to:
- Zespół Pieśni i Tańca "Zamojszczyzna";
- Orkiestra Symfoniczna im. K. Namysłowskiego (dawniej Polska Orkiestra Włościańska).
Działa tu także Dyskusyjny klub filmowy przy kinie "Stylowy".
Jednym z ważnych wydarzeń, jakie odbyło się w Zamościu w 2006 roku, była międzynarodowa wystawa sztuki współczesnej "Ideal City - Invisible Cities", goszcząca w przestrzeni miejskiej od 18 czerwca do 22 sierpnia tego roku.
edytuj Ośrodki kultury
- Zamojski Dom Kultury – ul. Partyzantów 13;
- Młodzieżowy Dom Kultury im. K. Makuszyńskiego – ul. Kamienna 20;
- Osiedlowy Dom Kultury "Okrąglak" – ul. S. Wyszyńskiego 28a;
- Klub Garnizonowy – ul. J. Piłsudskiego 36.
edytuj Muzea
- Muzeum Zamojskie, w Kamienicach Ormiańskich – ul. Ormiańska 24-30 (obok ratusza, północna pierzeja Rynku Wielkiego);
- Muzeum Barwy i Oręża "Arsenał" – ul. Zamkowa 2, z wystawą plenerową – ul. Podgroble 2;
- Muzeum Sakralne Katedry Zamojskiej – ul. Kolegiacka 1 (Infułatka obok katedry);
- Muzeum-Synagoga Staromiejska – ul. I. Pereca 14;
- Muzeum Martyrologii "Rotunda" – ul. Męczenników Rotundy 1;
- Okręgowe Muzeum Techniki Drogowej i Mostowej Okręgu Lubelskiego – ul. Rynek Wielki 6
- Trasa turystyczna w Bastionie VII – ul. W. Łukasińskiego 2.
edytuj Galerie
- Biuro Wystaw Artystycznych - Galeria Zamojska – ul. S. Staszica 27;
- Galeria Fotografii "Ratusz" – ul. Rynek Wielki 13;
- Galeria Liceum Plastycznego "Pod Madonną" – ul. Ormiańska 22;
- Galeria Młodych "Okrąglak" – ul. S. Wyszyńskiego 28a.
edytuj Kina
- Stylowy – ul. J. Piłsudskiego 36.
edytuj Biblioteki
- Książnica Zamojska im. Stanisława Kostki Zamoyskiego – ul. Kamienna 20 (oraz 6 filii);
- Biblioteka Pedagogiczna – ul. Rynek Wielki 8 / ul. Grodzka;
- Biblioteka Garnizonowa – ul. J. Piłsudskiego 36;
- Archiwum Państwowe – ul. Hrubieszowska 69a.
edytuj Obiekty wyznaniowe i religijne
edytuj Kościoły i związki wyznaniowe
edytuj Katolicyzm
- Kościół Rzymskokatolicki. Zamość leży w obrębie diecezji zamojsko-lubaczowskiej, której obecnym biskupem ordynariuszem jest bp Wacław Depo (dekanat Zamość). Poza czterema kościołami rzymskokatolickimi na Starym Mieście, znajduje się tu jeszcze siedem - w sumie jedenaście kościołów, z czego dziewięć to parafialne.
- pw. św. Bożej Opatrzności – ul. F. Zawiszy 10 (Os. Karolówka);
- pw. św. Brata Alberta – ul. E. Dembowskiego 24 (Os. Powiatowa);
- pw. św. Jana Bożego – ul. Wojska Polskiego (Koszary 22);
- pw. św. Katarzyny – ul. L. Zamenhofa 22 (Stare Miasto; parafia katedralna);
- pw. św. Krzyża – ul. Partyzantów 98 (Nowe Miasto - Os. Świętego Piątka);
- pw. Matki Bożej Królowej Polski – ul. S. Wyszyńskiego 5;
- pw. św. Michała Archanioła (d. cerkiew prawosławna) – ul. Wojska Polskiego 2;
- pw. św. Mikołaja (d. cerkiew unicka) (Redemptoryści) – ul. T. Kościuszki 1 (Stare Miasto; parafia Zwiastowania NMP);
- pw. Miłosierdzia Bożego – ul. Hrubieszowska 32 (Os. Słoneczny Stok);
- pw. Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła (Katedra) – ul. Kolegiacka 1a (Stare Miasto);
- pw. Zwiastowania NMP (Franciszkanie) – ul. S. Staszica 1 (Stare Miasto).
- Kościół Polskokatolicki
- pw. Najświętszego Serca Jezusowego i Narodzenia NMP – ul. Odrodzenia 16
Dawniej znajdował się w Zamościu również kościół ormiański, w miejscu obecnego hotelu "Renesans" na Starym Mieście, przy ul. Greckiej. Powstał pod koniec XVI wieku, ale w okresie zaborów (w I połowie XIX wieku) został rozebrany.
edytuj Prawosławie
- Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
- Cerkiew pw. św. Mikołaja Cudotwórcy – ul. M. Bołtucia 28
edytuj Protestantyzm
- Kościół Adwentystów Dnia Siódmego
- Dom Modlitwy – ul. Żdanowska 4
- Kościół Ewangelicznych Chrześcijan
- Zbór w Zamościu – ul. R. Traugutta 1b
- Kościół Zielonoświątkowy
- Zbór w Zamościu – ul. Gminna 32
edytuj Cmentarze
Wśród cmentarzy, największy, z najstarszymi nagrobkami i pomnikami to
- cmentarz rzymskokatolicki przy ul. Peowiaków.
Pozostałe to:
- cmentarz komunalny – ul. Braterstwa Broni 147;
- cmentarz prawosławny i rzymskokatolicki – ul. M. Bołtucia 28;
- cmentarz wojenny z II WŚ żołnierzy AK, żołnierzy radzieckich i ludności żydowskiej – ul. Męczenników Rotundy 1 (Rotunda);
- cmentarz Żołnierzy Radzieckich – ul. Szwedzka / ul. Topolowa.
Przed II wojną światową znajdował się tu duży cmentarz żydowski. Nowy cmentarz żydowski w Zamościu został założony w 1907 roku. Ostatni znany pochówek odbył się w 1941 roku. Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali cmentarz. Na powierzchni 0,1 hektara zachowały się fragmenty licznych uszkodzonych nagrobków. W 1950 roku wybudowano lapidarium zwieńczone tablicą z napisem: "Nie zabijaj". Najstarsza zachowana tablica nagrobna pochodzi z 1934 roku.
edytuj Administracja i samorząd
edytuj Ważniejsze urzędy i instytucje
Funkcja administracyjna to jedna z ważniejszych, pełnionych przez miasto. Skupiają się tu liczne urzędy i instytucje o skali subregionalnej, co jest też związane z dawnym statutem Zamościa jako miasta wojewódzkiego (województwo zamojskie) i właśnie tu sprawy załatwiają także mieszkańcy sąsiednich powiatów. Są to m.in.:
- Lubelski Urząd Wojewódzki (delegatura);
- Urząd Marszałkowski Województwa Lubelskiego (delegatura);
- Urząd Celny;
- Sąd Okręgowy i Rejonowy;